Çerkes Yetimlerine Bayram Sevinci: 1859 Tarihli Osmanlı Şefkat Fermanı

1. Tarihî Arka Plan: Kırım Harbi ve Kafkas Göçlerinin İlk Dalgası

1853-1856 yılları arasında vuku bulan Osmanlı-Rus (Kırım) Savaşı, sadece askeri ve siyasi neticeler doğurmamış; Karadeniz havzasında yüzyıllar boyu sürecek derin bir muhaceret trajedisini başlatmıştır.

• Kafkasya’nın Düşüşü: Rus Çarlığı’nın Kafkas Dağları’ndaki kabileleri boyunduruk altına almak için yürüttüğü sistemli sindirme ve sürgün politikası, 1859’da Şeyh Şâmil’in esir düşmesiyle nihai ve kanlı bir faza girdi.

• Ölüm Yolculuğu: Çerkesler, Abhazlar ve Dağıstanlılar zorlu dağ yollarını aşarak Karadeniz sahillerine (Soçi, Tuapse, Sohum) döküldü; ilkel mavnalarla Trabzon, Samsun ve İstanbul limanlarına taşındı.

• Geride Kalanlar: Salgın hastalıklar, yetersiz beslenme ve deniz kazaları sebebiyle erkeklerin büyük kısmı yollarda vefat etmiş; Osmanlı topraklarına varabilen nüfusun ekseriyetini dul kadınlar ve yetim çocuklar teşkil etmiştir.

2. 30 Nisan 1859 Tarihli Tarihi Arşiv Vesikası

Payitahta ulaşan Kafkas muhacirlerinin sefaleti ve çocukların perişan hali üzerine, dönemin padişahı Sultan Abdülmecid Han’ın iradesiyle Şehremâneti’ne (İstanbul Belediyesi) doğrudan hitap eden şu tarihi ferman kaleme alınmıştır:

Şehremânetine (Belediyeye),

“Şu sıralarda İstanbul’da bulunan Çerkez muhâcir çocuklarının elbiseleri eskimiş olmakla beraber birçoğunun açık ve üryan gezmekte olduklarına şâhit olunmuştur.

Bu çocuklar Osmanlı Devleti’nin kanatları altına sığınmış birtakım âciz âilelerin çocukları olup anne ve babalarının bunları giydirecek güçleri yoktur.

Çocukların bu hâlde bırakılmamaları devletin yüce şânı gereğinden olduğu gibi mevsime göre giydirilmeleri de kolaydır.

Bundan dolayı yaklaşan Ramazan Bayramı münâsebetiyle yüzlerinin gülmesi ve padişah hazretlerine hayır duâlar etmeleri için bu Çerkez muhâcirleriyle erkek ve kız çocuklarını giyindirmek üzere süratli bir şekilde basmadan elbiseler tedârik edilip dağıtılsın.

Bunlar için yapılan harcamaların Mâliye hazînesinden ödenmesi için defterinin düzenlenmesi ve îcâbının bir an önce yerine getirilmesine ehemmiyet verilmesi…”

(30 Nisan 1859 – Yedikıta Dergisi, Temmuz 2015)

3. Vesikadaki Üç Mühim Devlet Felsefesi ve Medeniyet Şuuru

Bu kısa arşiv belgesi, Osmanlı Devleti’nin en zayıf ve borç batağına sürüklendiği Tanzimat devrinde dahi merhamet ve adalet refleksini nasıl muhafaza ettiğini gösteren üç temel prensip barındırır:

a. “Devletin Yüce Şânı Gereği” (Şân-ı Celîl-i Saltanat)

Vesikada çocukların çıplak bırakılmaması lütuf veya minnet olarak değil, “Devlet-i Aliyye’nin şanına ve vakarına terstir” ifadesiyle bizzat bir vazife olarak tarif edilmiştir. Osmanlı zihniyetinde mülteci veya muhacir, sığıntı değil; Allah’ın devlete emanet ettiği bir emanettir.

b. Ramazan Bayramı Süruru ve Yetim Hakkı

Fermanın Ramazan Bayramı öncesinde hususi bir aceleyle çıkarılması; bayram sevincinin yetimlerin, öksüzlerin ve mazlumların yüzü güldüğü nisbette meşru olacağı inancından neşet eder. Çocukların bayrama yırtık pırtık veya üryan girmelerine müsaade edilmemiştir.

c. Bürokratik Engellerin Aşılması ve Doğrudan Bütçe

Vesika, bürokratik oyalanmalara mahal vermemek için elbise tedarikinin süratle yapılmasını, paranın ise doğrudan Maliye Hazinesi’nden karşılanarak defterlerin sonradan kapatılmasını emretmiştir. Maslahatın aciliyeti, mali kısıtlamaların önüne geçirilmiştir.

4. Muhacirîn Komisyonu’na Giden Süreç

1859 tarihindeki bu münferit yardımlar ve yerel çözümler, göçün boyutlarının yüz binleri aşması üzerine kurumsallaşmaya evrilmiştir:

• Muhâcirîn Komisyonu (1860): 1859’daki bu hadisenin hemen akabinde, 1860 senesinde tarihin ilk organize göç ve mülteci bakanlığı/idaresi sayılan Muhâcirîn Komisyonu-i Âlîsi kurulmuştur.

• İskân ve Şefkat Siyaseti: Sadece İstanbul’a yığılma engellenmiş; muhacirler Bursa, Çukurova, Balıkesir, Samsun, Konya ve Suriye/Ürdün vilayetlerine yerleştirilerek kendilerine arazi, tohumluk tahıl ve vergi muafiyeti sağlanmıştır.

1859 Tarihli Fermanın Özeti